Translate Milfy!

vrijdag 15 augustus 2014

Zitten er gaten in onze taal?

Er zijn van die dingen, waarvan je je afvraagt waarom er geen naam voor is. De smaak van water snachts. Het gevoel dat als je te snel opstaat, dat je even duizelig wordt. De smaak van het eerste biertje na een lange dag fysieke arbeid. Verschillende talen lossen dat soort dingen anders op: iedereen kent wel verhalen van andere talen die een woord hebben voor iets dat wij niet hebben. Een voorbeeld dat ik ken uit het Japanse is karoshi: dood door overwerk. Waarom hebben wij daar geen woord voor? Zitten er gaten in onze taal?



De theorie van gaten in taal wordt wel Lexical Gap Theory genoemd. Het is een beetje een vreemde theorie. Het suggereert dus gaten in onze taal. Die gaten zitten echter niet in de taal, maar alleen in de woordenschat van onze taal. We kunnen al die missende concepten namelijk prima uitdrukken. Karoshi is "dood door overwerk", dat kan ik zo uitleggen. Waar men echter aanstoot aan lijkt te nemen is wanneer een concept wel bestaat als omschrijving, maar niet als één woord. Alsof dat een soort vindicatie is voor een concept: je bestaat pas echt als je naam uit één woord bestaat. 

We zijn er goed in om gaten te identificeren: ik heb er in de inleiding drie beschreven, die ik binnen een minuut had bedacht. Allan Metcalf noemt in zijn fijne boek Predicting New Words twee schrijvers die er onderzoek naar deden. In het Engels hadden mensen blijkbaar behoefte aan een waardig equivalent van boyfriend/girlfriend, voor wanneer je geen tiener meer bent (p.74-75). Wij zeggen dan vriend/vriendin, maar ook dat blijft eigenlijk hetzelfde vanaf het moment dat je begint te daten. Hoogstens zeg je als je jonger bent vriendje/vriendinnetje. Ervaren jullie dat als probleem? Is dit ook een gat in het Nederlands? De grap is dat dit in het Engels in 1955 werd geconstateerd, maar dat er nog steeds geen woord voor is. 

Je kunt die gaten (als ze bestaan) vervolgens op verschillende manieren oplossen. Je kunt bijvoorbeeld een nieuw woord in je eigen taal bedenken. Woorden die nieuw worden bedacht hebben helaas echter vaak weinig kans van slagen, zoals we al eerder schreven. Maar je kunt ook woorden lenen uit een andere taal. Denk aan Weltschmerz (Duits naar Engels/Nederlands), of Schadenfreude (Duits naar Engels). In dat laatste geval hoefden wij het woord niet te lenen, omdat wij al een woord hadden voor dat gevoel: leedvermaak. Aha, wat goed van ons, zul je misschien denken, punten voor het Nederlands! Totdat je erachter komt dat ons woord ook een germanisme is: het is alleen vertaald in de vroeg 19e eeuw. Leuk, leenvertaling: dat doen we tegenwoordig niet meer zo veel.

Maar het kan ook dat we eenvoudigweg niet weten dat er al een woord bestaat voor een concept. Want woorden raken ook in de vergetelheid, of ze worden zo weinig gebruikt dat we ze gewoon niet kennen. Neem bijvoorbeeld dat witte spul dat bij een sinaasappel zit tussen vruchtvlees en schil. Dat heet pith, en dat vergeet ik telkens weer. HP/De Tijd publiceerde er eerder deze week een lijstje van: van olifantenpaadje tot petrichor.

Wat me brengt bij de vraag: voor welk concept zouden jullie een woord willen? Ik zal een voorbeeld geven: ik wilde dat er een woord was voor een oud kledingstuk dat je eigenlijk allang niet meer aankan in het openbaar vanwege de gaten of vlekken, maar je doet het toch, omdat het zo lekker zit. Wanneer becommentarieerd, zeg je: "O maar dat is een baast", waarna je gesprekspartner het begrijpt. Succes heeft dit woord nog niet echt, hoewel ik het meer dan 10 geleden heb bedacht

11 opmerkingen:

  1. Ik las laatst een artikel over iemand die in het Engels de term "oxt" heeft ingevoerd (http://www.vox.com/2014/7/16/5901883/oxt-new-word-weekend). Hij gebruikt dit om aan te duiden dat het niet om het eerstkomende geval gaat (next), maar dat daarna (oxt). Bijvoorbeeld: "Next Tuesday I'll be in London and oxt Thursday I'm going to Birmingham."

    Ik had het daar in het Nederlands soms ook moeilijk mee en zei dan bijvoorbeeld "niet komend weekend, maar het weekend erna". Ik ben dus blij met dit "oxt" en gebruik het ook. Maar een Nederlandse variant zou misschien ook tof zijn ...

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. En dat terwijl de Engelsen niet eens een woord hebben voor overmorgen of eergisteren.

      Verwijderen
    2. Ze hebben er wel woorden voor (overmorrow en ereyesterday), maar die zijn zo archaïsch dat niemand ze nog gebruikt.

      Verwijderen
  2. in Amerika gebruikte ik het woord "prepone" dat ik hoorde van Indiaas Engels. Iedereen snapt meteen dat dit het tegenovergestelde is van postpone en veel beter te begrijpen dan "shift backwards" want wat is nou "back" en wat "forward"? Maar Amerikanen nemen het niet over

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Voordat ik dit bericht las, las ik een bericht van NOS Nieuws. Daar stond de volgende tekst: 'Een is veroordeeld voor diefstal, de andere twee zijn veroordeeld, omdat ze de schaal in hun bezit hadden terwijl ze wisten dat die gestolen was'. Ik vond het vreemd dat we daar geen woord voor hebben.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Dat is inderdaad merkwaardig Greet: we zullen eens moeten kijken of we een rechtstaalkundige kunnen vinden die daar misschien meer van afweet.

      Verwijderen
    2. Is dat niet het weer verkopen van gestolen goed? Het alleen in bezit hebben ervan lijkt me wel wat anders.

      Verwijderen
    3. Ook het in bezit hebben van gestolen goed waarvan je weet dat het is gestolen heet heling.

      http://www.politie.nl/onderwerpen/heling.html

      Verwijderen
    4. Heel goed, weer een woord beschikbaar! Wat mij betreft mag er dan wel nog een woordonderscheid worden gemaakt tussen verwerven, bezitten en overdragen.

      Verwijderen
  4. Dit onderwerp komt geregeld aan bod in de wereld van onderhoudende taaltrivia. Daardoor zou ik nog wel wat voorbeelden kunnen noemen, maar dan verwijs ik liever naar drie artikelen van Peter Burger die hij eind vorige eeuw voor Onze Taal schreef met als titel, Gaten in de taal. Die kun je hier vinden:

    https://onzetaal.nl/dossiers/dossiers/gaten-in-de-taal2/

    Er is ook een categorie woorden waarvan we denken dat er geen woord voor is, maar die toch bestaan. Zoals malie voor het harde stukje van een veter of filtrum voor het gleufje tussen je neus en bovenlip. Meer van dit soort woorden vind je hier:

    http://dwvdnt.org/weblog/2012/04/dingen-waarvan-je-niet-wist-dat-ze-een-naam-hadden

    En nog aanpalend, maar juist geen gaten, zijn Nederlandse woorden voor zaken waar in het buitenland geen woord voor is. Het bekendst is het woord gezellig, hoewel ook bestreden wordt dat het een uniek Nederlands woordbegrip is.

    Tot slot is er nog het plastic velletje dat tussen plakjes kaas en vleeswaren zit. Van Dale heeft daar ooit het spookwoord honduree voor bedacht, maar weer verwijderd uit latere edities. Dat fantasiewoord zou wat mij betreft best officieel gemunt mogen worden, of we moeten iets nieuws verzinnen.

    BeantwoordenVerwijderen