Translate Milfy!

dinsdag 18 juni 2019

Milfje staat te KIJK: bakkie pleur


Door Sterre Leufkens

Milfje-v geeft regelmatig antwoord op brandende taalvragen in KIJK magazine. Dat willen we jullie natuurlijk ook niet onthouden, dus hieronder het antwoord op de prangende vraag:  

Een kop koffie wordt wel eens een ‘bakkie troost’ of ‘bakkie pleur’ genoemd. Waar komen die termen vandaan?

donderdag 13 juni 2019

Interview Meike de Boer, promovenda Forensische Taalkunde

Er zijn eindeloos veel mensen met taal bezig. Tot een paar jaar geleden probeerden we deze mensen aan het woord te laten in onze rubriek Tien^Taal. We stopten daarmee om allerlei redenen, maar de interesse bleef. Daarom proberen we sinds vorig jaar nieuwe interviews te brengen, met vooral jonge onderzoekers. Wat zijn ze aan het doen? Hoe komen ze aan hun baan, hoe bevalt die, en hoe zien ze hun toekomst? Deze keer aan het woord: Meike de Boer, promovenda in Leiden. 

vrijdag 7 juni 2019

Gebied is een heerlijk vage term

door Marten van der Meulen

Ik ben de laatste tijd weer lekker veel aan het nadenken over geografie: over vergelijkingen met landen bijvoorbeeld ('zo groot als de helft van Hongarije', huh?), maar ook over percepties (alles is Amsterdam in Nederland voor de New York Times).  Nu dacht ik na over afbakening en het idee van een 'gebied'. Wat een héérlijk vage term is dat toch eigenlijk.

vrijdag 31 mei 2019

De Franse achternaam Jeanjean is dubbel dom!

door Marten van der Meulen


Ik laat me nogal afleiden, maar alles is ook zo interessant. Zo was ik vorige week een artikel aan het lezen over Frans taaladvies over de subjonctif (spoiler: taaladvies heeft in 500 jaar geen enkel effect gehad op dat element in gesproken taal), en daar kwam ik een referentie tegen naar ene Jeanjean. Nu kende ik die Franse achternaam al langer: een zekere Paul Jeanjean heeft drie dikke boeken met klarinetetudes geschreven, waar ik (en menig ander) me tijdens mijn conservatoriumopleiding doorheen heb moeten worstelen. Maar nu opeens dacht ik: wat is dat eigenlijk een gekke naam, Jeanjean. Een voornaam verdubbeld als achternaam, hoe kan dat?!

dinsdag 21 mei 2019

Jinxen is niet nieuw


Ik moet een bekentenis doen: ik kijk het Songfestival niet. Niet om cool te zijn of hipster, het interesseert me gewoon helemaal niet. Wat me wél interesseert is taal, en dus werd mijn aandacht getrokken door onderstaande tweet van Van Dale-eindbaas Ton den Boon:
Blijkbaar denken mensen dat jinxen een nieuw woord is. Nu blijkt dat dat niet zo is, is de interessantere vraag: waaróm denken mensen dat het een nieuw woord is? 

vrijdag 17 mei 2019

Rick and Morty seizoen 4: eindelijk weer echte taal op tv



Eerder deze week werd in dit filmpje bekendgemaakt dat het nieuwe seizoen van de Adult Swim-hitserie Rick and Morty in november uitkomt. Dat is niet alleen goed nieuws voor fans van de serie, maar ook voor mensen die van taal houden. Deze serie is namelijk misschien wel de eerste televisieserie die échte gesproken taal benadert. 

donderdag 9 mei 2019

Ter grootte van Utrecht: over geografische vergelijkingen


Het is een universeel erkende waarheid dat mensen moeite hebben zich omvang voor te stellen. Als je zegt dat een meteoor 155.459 km3 is, of als je zegt dat er een olievlek ter grootte van 46.000 m2 in de Golf van Mexico is, dan is dat misschien wel waar, maar kan de gemiddelde mens daar niks mee. Wat doe je dan: je knalt er een lekkere vergelijking tegenaan. Gebeurt eindeloos, als stijlfiguur net zo bekend als de Taj Mahal en zo afgezaagd als een mop over Belgen. Toch vind ik een specifieke subset van deze vergelijkingen ontzettend fascinerend: de geografische vergelijking. Daar gaat namelijk (volgens mij) best vaak iets mee mis.

donderdag 2 mei 2019

Frans en Duits in de krant bedreigen de taal

door Marten van der Meulen


Volgens mij vergeten mensen weleens hoe ongelooflijk veel leenwoorden we in het Nederlands hebben. Nee, over Engels heb ik het niet: daar is men zich genoegzaam van bewust. Ik heb het eerder over Frans en Duits. Die talen hebben duizenden verschillende woorden bijgedragen aan de Nederlandse woordenschat, en het is goed om daar af en toe bij stil te staan. Dat is namelijk interessant, én historisch besef geeft, als altijd, inzicht in het heden. Daarom vandaag een greep uit het Duits en Frans in de krantentaal van 1950/1951.

dinsdag 23 april 2019

Hoe noem jij knikkers?

Door Sterre Leufkens

Koning keizer admiraal: knikkeren doen we allemaal. Maar de namen voor knikkers, die blijken nogal te verschillen, zo blijkt uit de reacties op een tweet van Nynke Sietsma. Dat heb je algauw met dit soort kinderspelletjes: veel regionale variatie, veel eigen varianten, net als met het fenomeen kontjeblauw bijvoorbeeld. Milfje geeft een overzicht van de reacties, geeft een pietsie analyse, en wil natuurlijk weten: wat hebben jullie hieraan toe te voegen? 


maandag 15 april 2019

Het Frans van Hella Haasse


Ik lees best eens af een toe een boek dat tot de Nederlandse Literatuur behoort. Omdat taalwetenschapper-zijn een vloek/zegen is die je altijd met je meedraagt, ontkom ik er helaas ook dan niet aan op het taalgebruik van de Schrijvers te letten. Speciale aandacht gaat daarbij uit naar het gebruik van het Frans. Wie namelijk weleens een ouder boek leest, die ziet dat daar opvallend veel Frans in kan voorkomen. Zo ook in een werk van Hella Haasse.

maandag 8 april 2019

Milfje staat te KIJK: waarom spreken jongeren met een Marokkaans accent?


Door Sterre Leufkens

Kennen jullie allemaal de KIJK al? Dat is een tijdschrift magazine over wetenschap en techniek, kijk hier maar even. De KIJK heeft ook een vragenrubriek, en zoals het een wetenschappelijke vragenrubriek betaamt worden daarin ook taalvragen beantwoord, sinds kort door niemand minder dan Milfje-v! Omdat jullie de antwoorden op die vragen ook allemaal wel willen weten, zullen we ze op dit blog publiceren. Maar wel pas wanneer de bewuste KIJK-aflevering uit de schappen is, dus als je deze stukjes als eerste wilt lezen moet je een abo nemen (sowieso een goed idee). Oké, hier komt 'ie!

woensdag 27 maart 2019

Hoe heet een inwoner van Trinidad en Tobago?

door Marten van der Meulen


Zoveel landen, zoveel op het oog ingewikkelde namen voor inwoners van die landen. Ok, Nederlander, Duitser, Noor, Nigeriaan, Argentijn, dat lukt nog heel aardig. Maar hoe heet in hemelsnaam bijvoorbeeld een inwoner van Antigua en Barbuda? Of van Wallis en Futuna? De Taalunie geeft raad: "Inwoner van Wallis en Futuna". Pff, dát is saai zeg. Voor Trinidad en Tobago worden tenminste twee opties gegeven: Trinidadaan en Trinidadiaan. Maar waar is Tobago in deze naam? Gelukkig is een nieuwe benaming voorhanden!

dinsdag 19 maart 2019

Weg met de C!

Door Marten van der Meulen

Wij van Milfje zijn tolerant tot op het absurde af. Van al dat gezeik over taal moeten wij weinig hebben: irritatie vinden wij maar iets voor dommerdjes, pederasten en navelstaarders (zoals ik al eerder schreef, en ja, dat is een grapje mijnheer Anoniem). Toch zijn er taalelementen waar zelfs wij eigenlijk een gruwelijke spuughekel aan hebben. Overdreven reageren op d/t-fouten bijvoorbeeld. Het ergst van alles vinden we echter de letter C: weg ermee!

vrijdag 1 maart 2019

Taalirritatietestirritatie

Door Sterre Leufkens

Ik ben er weer ingetrapt: ik heb een taalirritatietest gedaan, en het gevoel dat ik wist dat zou komen is er inderdaad: ik heb een aanval van taalirritatietestirritatie. Het voordeel van het hebben van een blog is dat je zulke emoties meteen lekker van je af kunt schrijven! Bij dezen: een lekker zuur en chagrijnig maar terecht kritisch stukje!


maandag 25 februari 2019

Het mooiste woord uit de taalkunde: bahuvrihi-composita

Door Marten van der Meulen

Eerder schreven we al eens over de mooiste woorden uit de taalwetenschap. Mijn absolute lievelings toen was svarabhaktivocaal, een term voor de extra klinker die veel mensen proppen in woorden als melk (melluk), arm (arrum) en verf (verruf). Dat woord is onder andere zo bijzonder omdat het uit het Sanskriet komt. Dat is niet alleen een fascinerende taal, het is ook nog eens zo dat een van de eerste en volgens sommigen nog steeds meest volledige grammatica's van een taal is geschreven over het Sanskriet (alle lof aan Pāṇini!).

Ik dacht tot voor kort dat svarabhaktivocaal het enige woord uit het Sanskriet was dat het tot de taalterminologie had geschopt. Toegegeven, ik had niet hard gezocht, maar toch. Nu las ik echter een passage in het onvolprezen boek Morfologie van Booij en Van Santen (nieuwe versie nu te koop), waarin verschillende typen samenstellingen werden toegelicht. Daarin las ik de volgende zin:
"Deze samenstellingen worden ook wel bahuvrihi-composita genoemd"
Wow.

Wat is dát een mooi woord zeg, niet te filmen. Ongelooflijk genoeg wordt het nog beter. Om te begrijpen waarom moeten we even in de samenstellingen duiken. Die komen in twee klassen. De eerste klasse omvat 'gewone' samenstellingen, waarbij het eerste deel op wat voor manier dan ook het tweede deel modificeert. Zie windmolen (een bepaald type molen), muisarm (een bepaald type arm), vismes (een bepaald type mes) en ga zo maar door. Heel erg interessant zijn ze, omdat de relaties tussen deel A en deel B vrijwel oneindig lijken te zijn, en toch iedereen begrijpt dat een vishengel een hengel is om vis mee te vangen, maar een tennisknie een blessure aan je knie is die je door tennis hebt opgelopen.

Die bahuvrihi-composita gedragen zich echter anders. Dit zijn samenstellingen waarbij het hele nieuwe woord een bepaalde betekenis krijgt, maar waarbij níet het eerste deel iets zegt over het tweede deel. Denk aan bleekgezicht, domoor, duizendpoot en roodborstje. Een duizendpoot is niet een poot die uit duizenden bestaat of iets dergelijks, maar een geleedpotige met duizend (ahum) poten. 

Als je dit al mooi vond, hou je vast, want nu komt het allermooiste. In het Sanskriet betekent bahuvrihi zoveel als 'veel rijst'. बहु (bahúmuch) + व्रीहि (vrīhírice). Dat is de letterlijke betekenis tenminste. Maar die betekenis telt niet, net zo min als roodhuid een type huid is. De echte betekenis van bahuvrihi is 'rijkaard', iemand die veel rijst heeft. Bahuvrihi is dus een voorbeeld van een bahuvrihi-samenstelling! Het is dus tot overmaat van haverklap ook nog eens een autoloog woord, een woord dat zichzelf beschrijft! 

Kortom: taal is een oneindige gave, waar altijd maar meer aan te ontdekken valt. Alleen al daarom is het zo jammer dat googelen op 'samenstelling' vooral gezever over volstrekt oninteressante spellingregels oplevert. Ik kan alleen maar afsluiten met een walgelijk cliché: als je van iets houdt, laat het dan vrij. Verdiep je in de wondere wereld van de taal, en je zult nooit meer een dag zonder geestesvoeding zijn.

vrijdag 15 februari 2019

Consumptieframing over de hele wereld: van quinoaklasse tot latte liberals

Door Sterre Leufkens

We doen het allemaal want we kunnen niet anders: framen. Alles wat je zegt is een keuze om allerlei andere dingen níet te zeggen. Je ontkomt er dus niet aan. Zo gaat het ook bij praten over groepen. Met een simpel woord kun je een al dan niet homogene verzameling mensen, hopsakee, in een hokje zetten, en ook nog eens een waardeoordeel meegeven. Voorbeelden? Klimaatdrammers, allochtonen, witte wijn sippende Amsterdamse elite, tokkies, designerbrillen, en ga zo maar door. Wat opvalt is dat het bij dit soort termen vaak gaat om eten, drinken, auto's en ander koopwaar. Waarom, en hoe zit dat in andere talen/landen? 

vrijdag 1 februari 2019

Is de verengelsing van de Amsterdamse winkels een gevaar voor het Nederlands?

door Marten van der Meulen

Al langere tijd rommelt het in de Amsterdamse binnenstad. Of moet ik zeggen dat het is rumbling. Er wordt in de hoofdstedelijke winkels namelijk (te) veel Engels gebruikt. Metro en de Telegraaf schreven er in november 2017 bijvoorbeeld over. Vanmorgen besteedde AT5 er ook aandacht aan. Wat blijkt: er zijn best wat winkels waar je geen Nederlands kunt spreken. Nu denk ik dat er best wat mensen zullen denken: 'zie je wel, het Nederlands verdwijnt'. Wees gerust: dat is nog maar de vraag. Laten we vooral proberen te begrijpen waarom dit gebeurt. 

donderdag 31 januari 2019

Hoe spreek je Magallán uit?


bron
Ik schrijf graag over de taal van voetbal. Of het nou over VARren gaat, over hattrick of rabona: ik vermaak me prima. Tot mijn taalkundige plezier trok Ajax in de afgelopen winterstop na veel gedoe eindelijk een nieuwe verdediger aan: Lisandro Magallán. Op papier vormt deze speler geen probleem, ff een streepje op de a en gaan. In het veld... goed, dat is aan anderen om over te oordelen. Maar over de uitspraak van de naam blijkt verwarring te bestaan. Want hoe spreek je die dubbele L eigenlijk uit?

maandag 21 januari 2019

De geweldige etymologie van tennis

door Marten van der Meulen

Hoera, leve het nieuwe jaar! Het wordt een jaar van nieuwe dingen, maar ook van oude dingen. Een nieuw voorbeeld van een oud fenomeen kwam ik vorige week tegen. Ik was aan het kijken naar Engelse leenwoorden in verschillende sporten, en kwam toen bij het tennis uit. En jongens heb je 't al vernomen: die sport kent een aantal woorden met heerlijke etymologieën. Een daarvan laat en passant (dat is Frans, en die taal wordt belangrijk) zelfs een van mijn lievelingsfenomenen in de taalkunde zien.

dinsdag 15 januari 2019

Afkortingen: de as van het kwaad?

Door Sterre Leufkens


Afkortingen hebben een slechte naam in de wereldliteratuur. Meerdere Grote Schrijvers (namen en rugnummers volgen onderstaand stukje) noemen de zo onschuldig ogende afko'tjes als cruciale onderdelen in de taal van totalitaire regimes. Maar wat hebben ANWB, vwo, MILF, enz. enz. dan te maken met onderdrukking? Kun je echt dictator worden door wat onschuldige letters weg te laten?

maandag 7 januari 2019

Scheldwoorden voor witte heteromannen


Al jaren kijk ik met veel plezier geen televisie. DWDD, Humberto Tan en Luizenmoeder laat ik met liefde aan me voorbijgaan. Zelfs als ik zelf mijn weg vind naar het scherm kijk ik geen Editie NL. Wel jammer dat ik dus al heel lang geen Die Hard of Twins gezien heb. Normaliter mag ik dit niet ongevraagd hardop zeggen (net als dat je niet mag zeggen dat je vegan bent), maar soms is het relevant. Soms gebeurt er namelijk iets op teevee waar toch op gereageerd kan worden, maar waar ik dus wat laat mee ben. Nu zei Marc-Marie Huijbregts blijkbaar tijdens zijn oudejaarsconference dat er geen scheldwoorden zijn voor witte heteromannen. Nou, daar valt wel iets over te zeggen.